Η Αλντα Μερίνι (Alda Merini) παραμένει άγνωστη στο ελληνικό αναγνωστικό κοινό παρά την εκτεταμένη γραμματειακή αποδοχή της ποίησής της και, σε μεγάλο βαθμό, την επιδραστική παρουσία της στον πνευματικό κόσμο της Ιταλίας.
Γεννημένη στο Μιλάνο στις 21 Μαρτίου 1931, έκανε τα πρώτα της βήματα στα ιταλικά γράμματα σε ηλικία 22 ετών εκδίδοντας τη συλλογή με τίτλο «Η παρουσία του Ορφέα» (La presenza di Orfeo). Η θετική κριτική αποτίμηση, τα ένθερμα σχόλια σημαντικών εκπροσώπων της διανόησης της εποχής, όπως των Σαλβατόρε Κουαζίμοντο (Salvatore Quasimodo), Πιέρ Πάολο Παζολίνι (Pier Paolo Pasolini), Μαρία Κόρτι (Maria Corti) και Τζοβάνι Ραμπόνι (Giovanni Raboni), προσέφεραν στη νεαρή ποιήτρια την ώθηση ώστε να ξεδιπλώσει την εκφραστική της δυναμική, να σμιλεύσει από νωρίς και με αυτοπεποίθηση τα απαραίτητα «εργαλεία» -λέξεις, σχήματα, εσωτερικούς ρυθμούς- που αργότερα θα στοιχειοθετήσουν την ποιητική της.
H ποίηση της Αλντα Μερίνι, πλέον στην περίοδο ωρίμανσής της, περπατά με προσοχή κι ακρίβεια «στις μύτες», πάνω σε μια λεπτή κλωστή που κόβει την ανάσα, καθώς κλυδωνίζεται χωρίς να πέφτει˙ ακροβατεί σ' έναν τριπλό άξονα εννοιών, αντιτιθέμενων όσο και παραλληλιζόμενων βιωματικά: τον έρωτα, την τρέλα και τη θρησκευτική πίστη. Μέσα από αυτό το τρίπτυχο εφορμάται η ποιήτρια σταθερά, με μιαν ακατάσχετη εναλλαγή εκλάμψεων και φωτοσκιάσεων από τον εύθραυστο ψυχισμό της˙ με μοναδικό στόχο την αμεσότητα, την περιεκτική γλώσσα, την ισορροπημένη και μελωδική «φωνή» της. Σαν καταραμένη και αγία, σαν αλλοπαρμένη κι απόλυτα λογική, σαν αφοσιωμένη πιστή και αιρετική κι άθεη, σαν ερωτευμένη έφηβη και εξαγριωμένη πληγωμένη λέαινα, σκορπώντας στο πέρασμα των στίχων με γενναιοδωρία το φως της αλήθειας της και την αυθεντικότητα της ύπαρξης της.
Τα σοβαρά προβλήματα ψυχικής υγείας που αντιμετώπισε ωστόσο, συγκράτησαν, έστω πρόσκαιρα, την ορμητική υπόστασή της: μία εικοσαετία μεσολάβησε έως ότου επανέλθει εντυπωσιακά με τη συλλογή «Τα άγια χώματα» (La Terra Santa, 1984). Ωριμη πια, αποκαλυπτική ή απροκάλυπτη, λάτρης της ανατροπής και της αμεσότητας, τραγικά τρυφερή αλλά ταυτόχρονα αδάμαστη κι ακανθώδης ανάμεσα στους στίχους της, διαφοροποιήθηκε από την τρέχουσα αντίληψη της «συντεχνίας» για το πώς και το γιατί της γυναίκας στο πεδίο του σύγχρονου ποιητικού λόγου. Φρόντισε την αποτύπωση της υπαρξιακής της ταυτότητας στα ποιήματα που έγραψε, ξέχωρα από τη θηλυκότητα και τον δυναμισμό που διέθετε σε αφθονία, για να καταλήξει στο δόγμα του ποιητή/της ποιήτριας που ακολουθεί ανενδοίαστα κι ανεπηρέαστα τον μοναχικό δρόμο της δημιουργίας, με βλέμμα ικανό να ξεσκεπάσει ή να επανεφεύρει την πραγματικότητα, με λόγο μεστό, ηδύ είτε πικρό, με αισθητήρια σε υπερδιέγερση και σαφώς αυτοτροφοδοτούμενα.
«Με ρωτούν συχνά πώς είναι η εμπειρία του φρενοκομείου», έχει αναφέρει σε κάποια συνέντευξη, «...όμως, ποτέ κανείς δεν με ρώτησε πώς είναι η εμπειρία της ζωής». Κι όντως, η ίδια συχνά παραδεχόταν ότι επιθυμούσε μια φυσιολογική ζωή, αποκαλύπτοντας συχνά ανατριχιαστικές ιδιωτικές στιγμές του ταραγμένου βίου της. Δεν δίσταζε να παραδεχτεί ότι τη συνέτριβε η ανασφάλεια, η αβεβαιότητα, η αμφιβολία μιας ζωής γεμάτης κινδύνους, μιας ζωής που δεν της χαρίστηκε αλλά στάθηκε βάναυση μαζί της, όπως ανάλογα ωμός και βίαιος ήταν ο Θεός της, με τους δικούς της προκλητικούς για την εποχή και το καθολικό της θρήσκευμα χαρακτηρισμούς. Στο ποίημα «Εξομολόγηση» που δημοσιεύτηκε το 1948, ξεκινά γράφοντας χαρακτηριστικά: Συνεχώς με ρωτάς, / όμως εγώ δεν ζω μια ζωή διαρκείας / Θα σε τρέφω μόνον με μικροσκοπικές στιγμές.
Η ζωή και κατά συνέπεια η ποίησή της τροφοδοτήθηκαν από συναρπαστικές ακρότητες - πάθη, εμμονές, αμφισβητήσεις, προσωπικούς επαναπροσδιορισμούς, φλογερούς έρωτες, χωρισμούς, επώδυνες διαψεύσεις, ένδεια, εγκατάλειψη, περιθώριο, αρρώστιες. Ηταν η ποιήτρια που έζησε τη ζωή της μέσα από ένα εκρηκτικό κοκτέιλ συγκινήσεων. Το αυτοβιογραφικό στοιχείο αναμείχθηκε με το πάθος για τη ζωή, την εξομολόγηση (τινί τρόπω στα χνάρια του Αγίου Αυγουστίνου), τον έρωτα ως θρήνο και ως εμβάθυνση. Εξ ου και η αμηχανία της επίσημης κριτικής, η οποία δεν έχει ακόμη προσδιορίσει την ποιητική της Αλντα Μερίνι στο πάνθεον των γυναικών που έγραψαν ποίηση κατά τη διάρκεια του 20ού αιώνα. Ωστόσο, η ποίησή της διαβάζεται υπό το πρίσμα του χρόνου: υποστηρίζει τη διαχρονία, τη δόνηση της λέξης, την αιωνιότητα του νοήματος, το ίδιο το ποίημα ως αυθύπαρκτο πνευματικό γέννημα. Περιέχει μυστικισμό αλλά και απλότητα. Αξιώνει την αναζήτηση της εσωτερικής ισορροπίας, την ίδια τη φύση του σύγχρονου ανθρώπου. Απόλυτα ξεκάθαρο ετούτο, στο τελευταίο της βιβλίο, «Πατέρα μου» (Padre mio), μόλις έναν μήνα πριν την αποδημία της.
Ο θάνατός της (την 1η Νοεμβρίου 2009, στο Μιλάνο) αποτέλεσε κομβικό σημείο για την ιταλική ποίηση. Η έντονη, συγκροτημένη παρουσία της Αλντα Μερίνι στο σύγχρονο γίγνεσθαι -αλληλέγγυη στα προτάγματα της κοινωνικής και πολιτικής πραγματικότητας- αποτέλεσε μοναδική προσφορά στην αναθεώρηση της ποίησης, ως ισότιμης και εξίσου επιδραστικής στη διαμόρφωση της πραγματικότητας.
Η προκείμενη παρουσίαση στις ηλεκτρονικές σελίδες του περιοδικού αποτελεί προοίμιο της επερχόμενης έκδοσης του δίγλωσσου τόμου με τίτλο «Ερωτας, η θεϊκή τρέλα» στις (.poema..) εκδόσεις, τον προσεχή Σεπτέμβριο.
Οι μύθοι των ποιητών
Οι μύθοι των ποιητών κάποιες φορές φαντάζουν θλιβερά όνειρα όμως αρκεί ο γυρισμός ενός ευγενικού Θησέα για να μαζέψει τον μίτο της Αριάδνης και να σώσει την ψυχή από τον λαβύρινθό της. Πόσες βόλτες δεν έκανα φίλε μου στην κόλαση της μελαγχολίας ψάχνοντας μια πόρτα αφηρημένη που θα με οδηγήσει στον ουρανό. Ομως κανένας ήρωας οπλισμένος με ασπίδα που κουβαλά μαζί του μια ωραία γυναίκα δεν ήρθε για να με σώσει. Οι ήρωες δεν ξέρουν ν' αγαπούν μόνο να εκτιμούν την κατάσταση και να αντιλαμβάνονται ότι πάνω από τη γη ίπταται η σκέψη του ανθρώπου. Ετσι είσαι εσύ η σκέψη μου και ξέρω ότι κυριαρχείς στην ύλη, θα μπορούσες να κατακτήσεις την κόλαση χωρίς να γδάρεις την καρδιά του ποιητή που ραγίζει για κάθε τριαντάφυλλο που ραγίζει για κάθε ανάσα.
Αρμονία
Για να δοκιμάσουμε τη γλυκόπικρη γεύση της ποίησης της σκοτεινής κι επώδυνης αίσθησης που δίνει ο στίχος, αυτής της σοφής λέξης που ονομάζεται Αρμονία. Για να είμαστε μοναχικοί όπως τα στάχια και τα λουλούδια για να αγαπάμε, λεηλατώντας τα πλήθη, για ν' αποχαιρετάμε αυτούς που κλαίνε και θέλουν να επιστρέψουν στη γη. Για να ικανοποιούμε την κάθε χάρη της γυναίκας, για να ζούμε συντροφικά σ' ένα μπαλκόνι στη Σαρδηνία, απ' όπου βλέπεις μόνο βράχια και γκρεμούς. Το να ζεις με αυτόν τον τρόπο, είναι η αληθινή συκοφαντική αρετή της ζωής όπου κάθε προοίμιο είναι δυσνόητο, από τη στιγμή που κανένας, μα κανένας δεν γνωρίζει τους χρησμούς του έρωτα.
*
Τα πιο ωραία ποιήματα γράφονται πάνω στις πέτρες με πληγωμένα γόνατα και σκέψεις αιχμηρές από μυστήρια. Τα πιο ωραία ποιήματα γράφονται πάνω σ' αδειανή Αγία Τράπεζα, κυκλωμένα από τα ιερά σκεύη της θεϊκής παράνοιας. Ετσι, τόσο παράφορα τρελός που είσαι υπαγορεύεις στην ανθρωπότητα στίχους στασιωτικούς και βιβλικές προφητείες σαν αδερφός του Ιωνά. Μα στη Γη της Επαγγελίας εκεί που φυτρώνουν τα χρυσά μήλα και το δέντρο της γνώσης ο Θεός δεν έχει κατέβει ποτέ ούτε σ' αναθεμάτισε. Ομως εσύ ναι, αναθεματίζεις στιγμές-στιγμές το τραγούδι σου γιατί κατήλθες στον Αδη εισπνέοντας το αψέντι μιας κακής επιβίωσης.
Στον ύμνο
Στον ύμνο που βρίσκει απάγκιο η ζωή μου μακριά πολύ μακριά από τα λόγια σου ανακατεύω λιγάκι και τον ήλιο για σένα είμαι γυναίκα κι εκστασιάζομαι συνεπαρμένη ανάμεσα στις μυστικές πρασιές μου εκεί που η άνοιξη φουντώνει χύνοντας τα δάκρυα ποτάμι κι έπειτα τον ήλιο.
Εζησα σε σπίτια ποιητών
Επειτα απομακρύνθηκα από τη γη έζησα σε σπίτια ποιητών είχα τα κλειδιά απ' όλες αυτές τις μεγάλες προσωπικότητες που κάποτε έκλαιγαν επάνω στο γραφείο μου. Θα μπορούσα να σου πω τα ονόματά τους θα μπορούσα να σου διηγηθώ τις ιστορίες τους αλλά εσύ δεν ζήλεψες τα σώματά τους μα τα ονόματά τους. Με αυτά τα ονόματα αυτοί άνοιξαν το γυναικείο μου χρηματοκιβώτιο και με λήστεψαν, είναι αλήθεια, απλώνοντας επάνω μου άπληστα χέρια: όταν παρουσιάστηκα σε σένα ήμουν τόσο αθώα, τόσο ανυπεράσπιστη κι εσύ δεν αντιλήφθηκες καν πως κανείς δεν με είχε διακορεύσει. Το μυστήριο της γυναίκας είναι αυτό, να περνάει πάνω από τα πεδία των μαχών να βλέπει τον εαυτό της περικυκλωμένο από τόσους νεκρούς που όμως αυτή δεν σκότωσε. Είναι όλοι τους νεκροί επειδή ήθελαν ν' αγγίξουν την ευτυχία κι αυτό είναι ένα έγκλημα, είναι σαν να θέλεις ν' ακουμπήσεις με το δάχτυλο την καρδιά του Θεού. Ομως τώρα φεύγεις, φεύγεις γιατί μ' αγαπάς και δεν θα ήθελα ποτέ να δω το κουφάρι σου πάνω σ' ένα κρεβάτι να με κατηγορεί για χρόνια.
Το παρελθόν μου
Συχνά επαναλαμβάνω ψιθυριστά ότι πρέπει να ζω μόνον με αναμνήσεις όταν μου έχουν απομείνει ελάχιστες ημέρες. Ο,τι πέρασε είναι σαν να μην υπήρξε ποτέ. Το παρελθόν υπάρχει στο μυαλό μου σαν θηλειά που μου στρίβει το λαρύγγι στερώντας μου τη δύναμη ν' αντικρίσω το παρόν. Το παρελθόν είναι μια εικόνα θολή μόνο για κείνους που δεν το 'χουν ζήσει. Αυτό που έχω κιόλας αντικρίσει τίποτε πια δεν αξίζει. Το παρελθόν και το μέλλον δεν είναι αληθινά παρά μόνο εφήμερες αυταπάτες. Πρέπει ν' απαλλαγώ από τον χρόνο και να ζήσω το παρόν σα να μην υπάρχει άλλος χρόνος πέρα απ' αυτό το στιγμιαίο μεγαλείο.
*
Δεν έχω ανάγκη τα λεφτά. Εχω ανάγκη από αισθήματα, από λέξεις, από λέξεις σοφά διαλεγμένες, από λουλούδια που τα λένε σκέψεις, από ρόδα που τα λένε παρουσίες, από όνειρα που στολίζουν τα δέντρα, από τραγούδια που κάνουν τ' αγάλματα να χορεύουν από άστρα που ψιθυρίζουν στ' αυτί των εραστών... Εχω ανάγκη από ποιήματα, αυτήν τη μαγεία που αλαφρώνει τις λέξεις, που ξυπνάει τις συγκινήσεις και γεννάει χρώματα αλλιώτικα.
Η ψυχή είναι σκοτεινή
Η ψυχή είναι σκοτεινή το φως της ψυχής είναι σκοτεινό όπως σκοτεινό είναι ένα χαλί αίματος. Είδες την αυγή να περνά; Είχε τη μορφή μιας παιδούλας, τόσο γλυκιά, μιας παιδούλας επιφανειακά όμορφης και ευαίσθητης ήταν αυτή που ζωήρευε το φως μας. Πώς την έλεγαν; Αρκεί να πεις πως τη σκέπαζε η λάμψη του απείρου και ήταν ένα αθώο κορίτσι, ένα αθώο κορίτσι που πέρασε από τα μέρη μας για να σταματήσει το τέλος τους σύμπαντος. Κι έπειτα; Επειτα ένα πρίγκιπας της έδωσε το αντίδοτο του θανάτου κι έγινε ένας έρωτας απατηλός γιατί αυτή φούσκωνε σαν ένα απέραντο ψωμί στις συνειδήσεις μας. Είναι νεκρή; Οχι, συνεχίζει να φουσκώνει μέσα μας και το στάχυ της σοφίας είναι ο αγώνας της και η κοιμισμένη λέξη θα ξυπνήσει ίσως, όταν εμείς θ' αντιληφθούμε, φίλε, το μυστήριο της ζωής που είναι ο έρωτας για τη δημιουργία.
Το άνθος
Το άνθος που διαρκεί όσο μια αναπνοή εκλύει την ψυχή της σάρκας σου και η ελαφριά ύπαρξή του διαρκεί έναν ολόκληρο αιώνα. Ετσι το τρυφερό σου βλέμμα τρύπησε την καρδιά μου ζυγίζοντας το μυστικό του μυαλού κάθε στιγμή για ένα όριο αιώνιο.
Γράμμα
Αγάπη μου με άφησες, το ξέρω, πόσα πράγματα μας εγκαταλείπουν παίρνοντας άλλους δρόμους. Οταν αρχίζει ένας έρωτας προβλέπεται αιώνιος, σχεδόν όπως η ζωή: για λίγο καιρό, για δύο, τρία, δέκα χρόνια εσύ ήσουν η ζωή μου, μετά με άφησες. Βρέθηκα μπροστά σ' ένα δίλημμα σκοτεινό όπως ο θάνατος, δεν κατάλαβα το γιατί, ούτε γιατί πρώτα άπλωσες τις ρίζες σου βαθιά μέσα στη σάρκα μου, κι έπειτα τις τσάκισες προκαλώντας μου τρομερό κακό.
Συχνά αναλογίζομαι πόσα πράγματα κάνουν οι άνθρωποι ακόμα κι όταν κόβουν ένα δέντρο, κανείς ποτέ δεν άκουσε τα βογκητά ενός δέντρου που πέφτει. Ωστόσο το δέντρο σκούζει, ουρλιάζει το λουλούδι ουρλιάζει, το ανθρώπινο μυαλό ουρλιάζει. Ηθελα να σε ρωτήσω γιατί το έκανες, όμως δεν είναι αυτό που έχει σημασία γιατί έτσι είναι η ζωή φτιαγμένη γεμάτη από βάσανα και αγωνίες.
Εσύ με έκανες γυναίκα, κάποτε ήμουν αγκυροβολημένη στους πόνους σου, τώρα που δεν έχω πια ρίζες περπατώ ελεύθερη με τα δικά μου πόδια.
Ερωτικό όνειρο
Εάν έπρεπε να σκαρώσω ένα όνειρο ερωτικό για σένα θα σκεφτόμουν καυτά φιλιά γι’ αντίο στη θέα ενός ορίζοντα σχισμένου κι ένα σκυλί να γλείφει τις πληγές του κάτω απ' το τραπέζι. Τίποτε όμως δεν βλέπω στον έρωτά μας να περιέχει το απόλυτο σ' ένα αγκάλιασμα φωτεινό.
Σ' όλες τις γυναίκες
Εύθραυστη, καλλίγραμμη γυναίκα, μήτρα παραδείσου είσαι σπορά της αμαρτίας ακόμη και για το θεϊκό βλέμμα παρά τους ιερούς σου πολέμους για χειραφέτηση. Σπάνε την ομορφιά σου κι απομένει το κουφάρι του έρωτα που όμως φωνάζει ακόμη για εκδίκηση και μόνο εσύ καταφέρνεις πια να κλάψεις, μετά γυρίζεις και βλέπεις ακόμη τα παιδιά σου, μετά στρίβεις και δεν ξέρεις τι να πεις και σιωπάς έκπληκτη και τότε γίνεσαι πελώρια σαν τη γη και ανυψώνεις το τραγούδι του έρωτά σου.
